امواج گرمایی بیسابقه در شهرهای اروپای غربی باعث افزایش دمای حسشده تا ۳۹ درجه میشود. این دماها نه تنها بدن را خسته میکند بلکه بهسرعت تواناییهای شناختی مغز را تحت تأثیر قرار میدهد.
امواج گرما و تأثیرات شگفتانگیز آن بر عملکرد مغز
هفتهٔ جاری، شهرهای اروپای غربی با یک امواج گرمایی بیسابقه مواجه شدند؛ لندنیها حتی به بالاترین دمای تاریخی ژوئن خود، یعنی ۳۶٫۱ درجهٔ سانتیگراد، رسیدند. این رقم نه تنها در کتابسنجیهای هواشناسی، بلکه در حس واقعی مردم نیز به صورت ۳۹ درجهٔ حس میشد. چنین دمایی، علاوه بر ایجاد ناراحتیهای جسمی، میتواند بهطور عمیقتری بر مغز انسان تأثیر بگذارد.
کاهش تواناییهای شناختی در دماهای بالا
تحقیقات اخیر نشان میدهد که وقتی دمای محیط به حدود ۳۲–۳۵ درجهٔ سانتیگراد میرسد، عملکرد حوزههای مختلف مغز، بهویژه نواحی مرتبط با تمرکز، حافظه کاری و تصمیمگیری، بهسرعت کاهش مییابد. این کاهش نه تنها به دلیل خستگی بدن است، بلکه بهدلیل تغییر در الگوهای فعالیت الکتریکی نورونها و اختلال در انتقال مواد شیمیایی بینسلولی (نوروترانسمیترها) رخ میدهد.
چرا مغز در برابر گرما حساستر از سایر ارگانهاست؟
مغز بهعنوان یکی از پرمصرفترین انرژیهای بدن، تقریباً ۲۰٪ از کل کالری مصرفی را در حالت استراحت میسوزاند. این مصرف بالا باعث میشود که حتی افزایش جزئی دمای بدن، فشار زیادی بر سیستم خنککنندهٔ داخلی مغز وارد کند. در شرایط گرمایی شدید، خونرسانی به مغز برای خنکسازی کافی میتواند بهجای توزیع به سایر اعضا، متمرکز شود؛ در نتیجه، نواحی حساس مانند هیپوکامپوس و قشر پیشانی تحت فشار بیشتری قرار میگیرند.
پدیدهٔ «اختلال حرارتی شناختی»؛ مکانیسمهای فیزیولوژیکی
یکی از نظریههای مطرح، افزایش رطوبت داخل سلولهای عصبی است. در دماهای بالا، آب درون سلولها به سرعت تبخیر میشود و فشار اسمزی تغییر میکند؛ این امر میتواند باعث تغییر در پتانسیلهای الکتریکی نورونها و کاهش سرعت سیگنالگذاری شود. علاوه بر این، گرما میتواند بهصورت مستقیم بر ساختار پروتئینهای کلیدی مانند τ و β‑آمیلویید تأثیر بگذارد و خطر بروز اختلالات نورودژنراتیو را در طولانیمدت افزایش دهد.
راهکارهای عملی برای محافظت از مغز در برابر گرما
در مواجهه با امواج گرما، اقدامات سادهای میتواند به حفظ عملکرد شناختی کمک کند: ۱) مصرف مایعات کافی و استفاده از نوشیدنیهای الکترولیتی برای حفظ تعادل یونی؛ ۲) استراحت در مکانهای خنک یا استفاده از کولرهای شخصی؛ ۳) کاهش فعالیتهای ذهنی سنگین (مانند کارهای تحلیلی طولانی) در ساعات اوج گرما؛ ۴) استفاده از عینکهای محافظ نور آبی که میتواند فشار حرارتی روی شبکیه و بهطور غیرمستقیم بر مغز را کاهش دهد. این نکات نه تنها خطر خستگی حرارتی را کاهش میدهند، بلکه به حفظ کارایی روزانهٔ مغز کمک میکنند.
منبع: MIT Technology Review
